ALEKSA ŠANTIĆ - CJELOKUPNA DJELA
           www.aleksasantic.com

                         Copyright © 2001-2005 Denis Böhm

ALEKSINA PISMA  aleksa santic


     Prepiska koju donosimo u ovom izdanju predstavlja izbor iz obimne dokumentacione građe koju smo sakupili o Aleksi Šantiću u Institutu za izučavanje jugoslovenskih književnosti u Sarajevu. Građa sadrži pisma Alekse Šantića upućena književnicima, kulturnim radnicima, urednicima novina i časopisa, izdavačima, zatim rođacima, prijateljima i poznanicima. Veći dio ove prepiske već je objavljen i prokomentarisan.
     Drugi dio građe obuhvata pisma koja su upućena Aleksi Šantiću, ali ih - mada sadrže veoma zanimljive i za kulturnog istoričara korisne detalje - nismo mogli unijeti u ovo izdanje.
     U toku rada na prikupljanju rukopisa Alekse Šantića - u prvom redu pisama - obišli smo nekoliko naših dokumentacionih centara, koji u posebnim odjelima svojih biblioteka i arhiva čuvaju rukopisnu građu. Pregledali smo, zatim, veliki broj starijih i novijih publikacija koje su povremeno objavljivale pisma književnika. Nastojali smo da u izdanje unesemo što više rukopisa koji ranije nisu štampani (čak i ako ne sadrže neke izuzetno značajne podatke), ne zanemarujući ni one koji su već objavljeni, pogotovo ako su objavljeni u starijim i manje pristupačnim publikacijama.
     U Muzeju Hercegovine u Mostaru pohranjena su pisma i dopisnice (više od 500 komada) upućene Aleksi Šantiću. U zaostavštini Atanasija Šole, koja se djelomično nalazi u fondu ove ustanove, čuvaju se tri pisma i dvije dopisnice Alekse Šantića Šoli. Pored ovih, Muzej posjeduje još nekoliko Šantićevih pisama bliskim rođacima i poznanicima ali te dokumente, zbog njihovog isključivo privatnog karaktera, nismo unijeli u izbor.
     U Arhivu Hercegovine u Mostaru, u kome se nalazi arhivska građa trgovačke kuće Risto i Miho Šantić (oko 6000 dokumenata), izdvojen je materijal koji se odnosi na Aleksu Šantića (oko 200 dokumenata). To su, pored nekoliko ranih Šantićevih pisama ocu i stricu, uglavnom pisma iz perioda kada je Aleksa, zajedno sa bratom Perom, brinuo o trgovačkim poslovima kuće Šantića.
     Narodna biblioteka u Mostaru, koja ima veoma skroman rukopisni fond, čuva šest pisama Alekse Šantića Isi Đurđeviću, knjižaru i izdavaču iz Sarajeva.
     U Rukopisnom odjeljenju Narodne biblioteke u Sarajevu pohranjena su pisma i dopisnice Alekse Šantića Jovi Šmitranu, publicisti i uredniku sarajevskog Zvona (oko 30 komada), književniku Mili Pavloviću - Krpi i njegovoj ženi Matildi (28), nekoliko dopisnica Radojki Kovačević, Šantićevoj sestrični, jedno pismo ocu (iz 1888. god.), zatim beogradskom glumcu Miloradu Gavriloviću i još nekim, manje poznatim ličnostima.
     U Akademiji nauka i umjetnosti SR BiH u Sarajevu čuva se 18 pisama i dopisnica Alekse Šantića Atanasiju Šoli. Nekolike dopisnice upućene su Šoli u travnički zatvor (između 1914. i 1918. god.), a ostala pisma i dopisnice pisane su kasnije, kada je Šola izabran za predsjednika Zemaljske vlade.
     Arhiv grada Sarajeva posjeduje Šantićeva pisma upućena bosanskohercegovačkom publicisti Borivoju Jevtiću i književniku Jovanu Protiću, Vojvođaninu, koji je veći dio života proveo u Mostaru i bio u iskrenim prijateljskim odnosima sa Šantićem.
     Muzej književnosti u Sarajevu posjeduje tri Šantićeva pisma upućena Trifku Kuiću u Beograd. Dva su pisana iz sarajevske bolnice, a treće, koje nije u potpunosti sačuvano, iz Mostara.
     U Narodnoj biblioteci u Beogradu našli smo četiri pisma i jednu dopisnicu Alekse Šantića Marku Caru, tri pisma Vojislavu Jovanoviću iz perioda kada je Jovanović uređivao Srpski književni glasnik, po jedno pismo Dragutinu Kostiću, uredniku Vremena, vojvodi Stepi Stepanoviću, spisateljici Kosari Cvetković i jedna oštećena dopisnica Paju Markoviću Adamovu.
     Arhiv SANU u Beogradu posjeduje osam Šantićevih pisama Svetislavu Cvijanoviću, knjižaru i izdavaču iz Zemuna, jedno pismo i jedan telegram Ljubi Stojanoviću, tadašnjem ministru prosvete i jedno pismo Bogdanu Popoviću.
     U Univerzitetskoj biblioteci "Svetozar Marković" u Beogradu pohranjena su četiri dokumenta iz Šantićeve prepiske sa Jovanom Skerlićem: jedno oštećeno pismo, jedan komad dopisnice sa sačuvanim tekstom, te jedno kratko pismo i dopisnica iz Venecije.
     U bogatoj zaostavštini književnika i urednika Nove iskre Riste Odavića, koja se nalazi u Arhivu SR Srbije u Beogradu, sačuvano je trinaest pisama Alekse Šantića Risti Odaviću. Šest pisama odnosi se na Šantićevu saradnju u Novoj iskri, a ostala su privatnog karaktera.
     Arhiv Matice srpske u Novom Sadu posjeduje bogatu zbirku pisama Alekse Šantića Milanu Saviću, sekretaru Matice srpske i uredniku Letopisa (37 komada), zatim nekoliko pisama Jovanu Grčiću i jedno pismo Tihomiru Ostojiću.
     U Naučnoj biblioteci u Dubrovniku sačuvana su dva pisma Alekse Šantića Antunu Fabrisu, književniku i uredniku Srđa.
     Pored pisama koje smo unijeli u ovaj izbor koristeći se fondovima pomenutih ustanova iz Mostara, Sarajeva, Beograda, Dubrovnika i Novog Sada, pregledali smo i pisma objavljena u časopisima, čije originale nismo imali u rukama: to su pisma Alekse Šantića Vladimiru Ćoroviću, koja su u posjedu porodice Ljubinković u Beogradu (objavljena u Putevima, 1968), dva Šantićeva pisma Jovanu Meduriću (Reč, 1924), pismo Bogdanu Popoviću (Prilozi za književnost, jezik, istoriju i folklor, 1960), Đorđu Čokorilu i Vladimiru Ćoroviću (Književne novine, 1963), i pismo Petru Kočiću (Književne novine, 1957). Za pisma koja su ranije objavljena u cjelini, stavljali smo podatak o objavljivanju u zaglavlju; za ona, pak, koja su djelomično citirana kao objašnjenje ili ilustracija uz pojedine tekstove, naznačili smo podatak o štampanju u bilješkama uz pisma. Razumljivo je da smo nastojali optimalno provjeriti koja su sve pisma ranije već objavljena, što ne isključuje mogućnost da je neko pismo ipak ostalo bez potrebnog podatka u zaglavlju.
     Pisma smo složili kronološkim redom, pri čemu je - s obzirom da mnoga od njih nisu datirana - u više slučajeva bilo teško sa sigurnošću odrediti tačan datum pisanja. Mnogo su nam pomogli podaci iz samih pisama, a u više mahova i pisma upućena Aleksi Šantiću, odnosno odgovori na Šantićeva pisma, koja smo u Mostaru imali prilike da vidimo.
     U pogledu sadržaja, pisma se najčešće odnose na Šantićeve književne preokupacije, kao i na njegove lične veze sa uglednim savremenicima i prijateljima. Najveći dio dokumenata koji je ušao u ovaj izbor upućen je poznatim ličnostima književnog i kulturnog života posljednje decenije prošlog i prvih dvadeset godina ovog stoljeća (1892-1923). U njima Šantić prvenstveno govori o svom literarnom radu - o novim stihovima, prijevodima, zbirkama i izdanjima, o djelima drugih književnika, o književnim časopisima i značajnim događajima iz kulturnog života. Niz pisama upućenih Milanu Saviću, na primjer, u vrijeme kada je Šantić stupao u književni život, kazuju o nastojanjima mladog mostarskog pjesnika da nađe svoj umjetnički izraz, o dilemama i kolebanjima tako karakterističnim za čovjeka pred kojim su tek otškrinuta vrata jednog novog svijeta. Kasnija pisma, kao ona pisana Jovi Šmitranu, socijalisti i uredniku sarajevskog Zvona, otkrivaju Šantića kao već formiranog pjesnika i prevodioca, čovjeka već sigurna u sebe, koji svoje literarne ambicije usmjerava ka težnjama i željama čitavog svog naroda. Rad na prevodu Pesama roba Svatopluka Čeha, naporan i iscrpljujući, pada upravo u vrijeme kada je Šantić ozbiljno počeo pobolijevati, ali su mu buntovni stihovi češkog pjesnika, ispjevani protiv austrougarske okupacije, davali snage da istraje: svaki stih Svatopluka Čeha, koji je pretvarao u skladnu rimu našeg jezika, značio je i njegovu misao i njegovo osjećanje.
     Istovremeno, Šantić piše i o svojim ličnim nevoljama - o gubitku bliskih i dragih ljudi (o majci, braći Jeftanu i Jakovu, o Svetozaru Ćoroviću), o zdravlju koje ga je čitavog života rđavo služilo i osamljenosti koja ga je pratila do kraja.
     Prepiska ne donosi gotovo nikakvih podataka koji manje ili više nisu bili poznati do sada. Ipak, u mnogim detaljima ona popunjava Šantićevu književnu i ljudsku biografiju, i, još više, ona predstavlja kroniku književnog i kulturnog života Šantićeva vremena. U tome vidimo razlog i opravdanje njenog objavljivanja.
     U nastojanjima da Šantićeva pisma približimo čitaocu, da jasnije ocrtamo likove i događaje koji se u njima pominju, popratili smo ih opširnim bilješkama i objašnjenjima. Pri tome smo nastojali da o opštepoznatim ličnostima i pojavama damo najkraće podatke, dok smo o manje poznatim ljudima i već zaboravljenim događajima prikupljali iscrpniju građu. Kako se često radilo upravo o minornim piscima i pojavama efemerne vrijednosti, podatke o njima bilo je teško pronaći. No, najveću teškoću, ipak, pričinjavali su nam objašnjenja uz ličnosti i događaje koje naša književna i kulturna istorija ne mogu zaobići, a o kojima je sačuvano veoma malo podataka u literaturi (Jovo Šmitran, Jeftan i Jakov Šantić, Iso Đurđević i drugi).


Izabrana djela Alekse Šantića, Knjiga V, Sarajevo, 1972.

ALEKSA ŠANTIĆ - CJELOKUPNA DJELA
www.aleksasantic.com

Copyright © 2001-2005 Denis Böhm